Category Archives: Gwleidyddiaeth

R. Geraint Gruffydd (1928-2015) – atgofion personol

r-g-gruffydd-e1427370781445Roedd hi’n drist iawn clywed am farwolaeth R. Geraint Gruffydd wythnos yma. Ces i’r fraint anghyffredin o’m magu yn yr un Eglwys ag yr oedd e’n aelod, yr Eglwys Efengylaidd yn Aberystwyth. Am rai blynyddoedd ces i’r fraint o’i alw e, gyda Bobi Jones, yn athrawon Ysgol Sul. Rwy’n medru dwyn i gof y gwersi yn mynd trwy lyfr yr Actau gyda Geraint a Bobi’n dod a’r cyfan yn fyw drwy eu dealltwriaeth a’u dehongliad o gyd-destun a chefndir diwylliannol a gwleidyddol cyffrous cyfnod yr Eglwys fore.

Daeth i’m cof wythnos yma hefyd mae Geraint oedd y cyntaf i fy holi a oedd fy mryd ar y Weinidogaeth Gristnogol. Yr ateb pendant ar y pryd, a minnau ddim hŷn na dwy ar bymtheg os nad iau, oedd na! Rwy’n ei gofio’n dod i siarad â mi rai wythnosau wedyn a holi, ‘os ddim y Weinidogaeth beth am fod yn Aelod Seneddol?’ Roedd y sgyrsiau hyn yn ddadlennol yn yr ystyr eu bod yn dangos fod Geraint yn cyfri gwerth arbennig i’r ddwy rôl yn ei Gymru ef, ond fod yr arweiniad ysbrydol yn cael y flaenoriaeth. Wrth gwrs erbyn heddiw mi rydw i’n Weinidog, er i mi anghofio tan wythnos yma mae Geraint a’m holodd yn gyntaf ynglŷn â’r llwybr posib hwnnw.

Cof arall sydd gen i ynglŷn â Geraint oedd ei gyngor a’i ddoethineb wrth i mi ddechrau fy ngwaith ymchwil ar Genedlaetholdeb Cristnogol R. Tudur Jones. Wrth drafod y testun, y syniadau a’r bobl gyda Geraint roedd hi’n amlwg mae nid trafod hanes yr oedd Geraint ond trafod digwyddiadau roedd wedi byw trwyddynt a phobl roedd wedi eu hadnabod yn dda. Dau gyfaill pennaf ei Dad, Moses Gruffydd, oedd Saunders a J.E. Daniel – dau genedlaetholwr a dau uniongredwr diwinyddol yn eu lliwiau gwahanol. Wrth golli Geraint rwy’n amau ein bod ni wedi colli ein cyswllt uniongyrchol olaf allai wir roi cyfri am haen ysbrydol syniadaeth wleidyddol Saunders a J.E. Daniel.

A dyna gyffwrdd ar yr hyn a ddaethai a gwefr i mi fel Cristion a chenedlaetholwr ifanc – yn Geraint, fel Bobi, roedd gen i athrawon Ysgol Sul oedd nid yn unig yn Gristnogion uniongred ond hefyd yn genedlaetholwr cadarn. Pan oeddwn yn fy arddegau hwyr ychydig oedd gan y Cristnogion efengylaidd roeddwn yn eu hadnabod i’w ddweud am genedlaetholdeb ac ychydig oedd gan y cenedlaetholwr roeddwn yn eu hadnabod i’w ddweud am Gristnogaeth efengylaidd (ac eithrio fy rhieni, ynddyn nhw ces i fy magu yn sŵn llawen y ddau!). Felly roedd dod i ddarllen a chlywed syniadau Geraint a Bobi yn chwa o awyr iach i Gristion o genedlaetholwr ifanc. Nid oedd rhaid i mi ddewis rhwng fy Nghristnogaeth a fy nghenedlaetholdeb fel roedd rhai Cristnogion ‘efengylaidd’ eraill yn ceisio fy mherswadio ar y pryd.

Yn olaf, mi fydd gostyngeiddrwydd Geraint yn aros yn y cof. Gostyngeiddrwydd oedd yn deillio o’i ffydd Gristnogol. Rwy’n cofio clywed rhywun yn dweud na fyddai gobaith gan Geraint gael yr yrfa lwyddiannus a gafodd heddiw gan na fyddai’n medru “gwerthu ei hun” mewn cyfweliadau. Ar adegau roedd ei ostyngeiddrwydd yn rhwystredig, rwy’n cofio y tro es i i’w holi ynglŷn â gwaith R. Tudur Jones – dros y ffôn ac ar ôl i mi gyrraedd roedd yn mynnu na fyddai dim o werth gyda fe rannu o gwbl – cyn mynd ymlaen i rannu perlau dwfn amhrisiadwy o wybodaeth am fywyd, dylanwadau a syniadau R. Tudur Jones. Mae yna wybodaeth am J.E. Daniel a dylanwad Daniel ar R. Tudur Jones yn fy ngwaith ymchwil nad yw wedi ei gyhoeddi na’i ddatgelu yn unrhyw le arall heblaw am y sgwrs ces i gyda Geraint y diwrnod hwnnw.

Mae fy nghydymdeimlad a’m gweddïau gyda Luned, ei Weddw, a’r teulu cyfan. Er i ni golli cawr, nid ydym yn galaru fel y rhai heb obaith oherwydd ‘Os ydym yn credu i Iesu farw ac atgyfodi, felly hefyd bydd Duw, gydag ef, yn dod â’r rhai a hunodd drwy Iesu.’ (1 Thes. 4:14)

Please follow and like us:
error

Y math anghywir o drais? Ymateb i eitem Radio Cymru

Yn ôl y disgwyl fe wnaeth fy mhwt ar Cymru Fyw heddiw ennyn peth ymateb ar Taro’r Post, Radio Cymru amser cinio heddiw. Yn anffodus oherwydd mod i mewn cyfarfod yn Bala nid oedd modd i mi gymryd rhan yn y drafodaeth er mwyn amddiffyn fy hun. Mae’n werth i mi nodi mae sgwennu yr erthygl wnes i ar y pwnc penodol hwn ar ôl cael gwahoddiad i wneud gan y BBC – mae’n bwysig i bobl wybod y cyd-destun yna, roedd yn ddarn comisiwn.

Mae’n rhaid i mi ymateb i ddau gyhuddiad wnaeth Rod Richards yn fy erbyn, dau gyhuddiad annheg fel y galla i ddangos gobeithio.

Roedd Rod Richards yn awgrymu mod i’n naïf a ddim yn sylwi pa mor ddifrifol oedd trais yr Islamic State. Roedd yr erthygl ar Cymru Fyw yn ei gwneud hi’n ddigon clir mod i’n ymwybodol o erchylltra trais yr Islamic State, dyma ddywedais i:

“Rydw i, fel pawb arall mae’n siŵr, wedi cael fy nhristáu wrth ddarllen y newyddion dros yr wythnos diwethaf ynglŷn â’r dair merch ddisglair o Lundain sydd wedi teithio i Syria er mwyn ymuno â rhengoedd milwyr yr Islamic State.

Mae’r adroddiadau a glywn ynglŷn â’r trais a ddefnyddir gan filwyr yr Islamic State yn erbyn lleiafrifoedd ethnig a chrefyddol yn frawychus. Fel arweinydd Cristnogol rydw i wedi darllen gyda thristwch dwfn am y modd y maen nhw wedi difa cymunedau Cristnogol cyfan a fu yno ers mileniwm a mwy mewn cwta ychydig fisoedd.”

Roedd Rod Richard hefyd yn awgrymu mod i’n dweud fod y Fyddin Brydeinig a’r Islamic State gynddrwg a’i gilydd a mod i ddim yn gwerthfawrogi fod un yn fyddin gyfansoddiadol a’r llall yn fudiad terfysg. Eto dydy hyn ddim yn deg gan i mi ddweud yn yr erthygl:

“Byddai rhywun, wrth gwrs, yn gobeithio fod golygiadau y fyddin Brydeinig yn dra wahanol i filwyr yr Islamic State …”

Methodd y drafodaeth ar Radio Cymru a thrafod beth roeddwn i wir yn trio ei ddweud sef holi a yw’n diwylliant milwriaethus ni yn rhannol gyfrifol fod rhai pobl ifanc yn ymuno a mudiadau eithafol gwleidyddol. Ond dylwn wedi gwybod y byddwn yn agor fy hun i gael fy ngham ddeall o fynegi barn ar bwnc sensitif a chymhleth fel hwn. Dwi’n sori os ydw i wedi brifo unrhyw un – ceisio ffyrdd o leihau’r brifo a’r trais oedd yr amcan gwreiddiol.

Ar nodyn mwy ysgafn, ‘ro ni’n ei weld yn ddoniol fod Rod Richards wedi beirniadu Cymraeg yr erthygl, ond o leiaf nawr rydym ni’n gwybod am bwy roedd Alun Cairns yn siarad wythnos diwethaf pan roedd yn siarad am elitiaeth ymysg y Cymry Cymraeg 😉

Please follow and like us:
error

Cofio a diolch am Huw Edwards

Huw yn mwynhau mewn tê parti yn Capel llynedd

Huw yn mwynhau mewn tê parti yn Capel llynedd

Roedd Huw Edwards yn lawer o bethau i lawer o bobol. Yn Ŵr, yn Dad, yn Daid, yn Frawd ac Ewythr. Yn Gynghorydd, yn Gadeirydd yn Faer yn ladmerydd dros y dre a’i phobl. I fi, roedd yn aelod, yn ffrind ac ers i mi symud i Rhes Hafod yn gymydog hefyd. Roeddwn i’n tynnu ei goes fod gwerth ei dŷ wedi mynd fyny nawr fod Gweinidog yn byw ar y stryd! Roedd Huw yr holl bethau hyn a mwy, ond yn dawel yn ei galon cyn pob dim arall roedd yn adnabod ac yn dilyn Iesu.

Dau atgof sy’n aros yn y cof gen i o Huw, dau sy’n dweud llawer am wrthrych ei obaith. Y cyntaf oedd yn fuan ar ôl i mi ddechrau fel Gweinidog yng Nghaersalem. Stori sy’n dangos cymaint o heyrn yn y tân oedd gan Huw mewn gwirionedd. Cymaint o heyrn nes ei fod weithiau yn anghofio pa harn oedd i’w roi ym mha dân. Roeddem ni yn yr oedfa fore dydd Sul a jest wrth mod i’n cychwyn gweddïo dyma fi’n gweld llaw yn cael ei godi yng nghornel fy llygad. “Pwynt o wybodaeth Mr Gweinidog”. Union fel tase fe yn siambr y cyngor yn gofyn cwestiwn i Mr Cadeirydd. Eisiau gofyn fy marn oedd e, yng nghanol oedfa, ynglŷn a’r weddi ar ddechrau cyfarfodydd y cyngor. Ac roedd hynny’n nodweddiadol o Huw – eisiau gweddïo yn y cyngor ac eisiau codi pwyntiau o wybodaeth yn y capel. Dau fyd yn dod yn un.

Yr ail atgof sydd gen i oedd yn ein oedfa Garolau ddwy flynedd yn ôl. Fe drodd Huw fyny yn y nos gyda Tomos ac Elin er ein bod ni wedi cael ein oedfa i’r plant yn y bore. Roedd Huw yn flin fod dim darpariaeth gyda ni i’r plant. Yng nghanol un garol dyma Huw yn dod fyny ata i a gofyn os cai e ddweud gair. A dwi’n cofio meddwl – could go either way! Ond hollol off the cuff, dyma Huw yn rhannu stori hyfryd gyda’r plant oedd dim byd i wneud a’r Nadolig ond a oedd yn stori yn y diwedd oedd yn siarad am Iesu Grist a’i aberth ar y Groes. Stori am Huw sy’n ein atgoffa ei fod yn barod, fel mae 1 Pedr yn y Beibl yn dweud, “I roi ateb am y gobaith sydd ynoch.”

Ei ffydd syml yn Iesu Grist oedd yr allwedd i ddeall ei brysurdeb a’i wasanaeth dros eraill reit tan y diwedd. Dyma, oedd i gyfri am y gobaith oedd ynddo.

Please follow and like us:
error

Dal dy dir? Pa mor bwysig yw tir i’n hunaniaeth mewn gwirionedd

71P8RY4ldrL._SL1400_Gan fod dathliadau arbennig ym Mhatagonia eleni i gofio 150 o flynyddoedd ers sefydlu’r Wladfa bydd llawer o drafod newydd am y diaspora Cymreig a nodweddion hunaniaeth Gymreig. Cyn y Nadolig fe wnes i wylio ffilm arbennig Gruff Rhys, American Interior, oedd yn mynd ar drywydd John Evans a aeth ei hun ar drywydd y chwedl fod yna lwyth o Americaniaid brodorol yn siarad Cymraeg. Os nad ydych chi wedi gwylio’r ffilm eto yna gwnewch – mae’n hollol wych! Yr haf yma dwi am Menna yn gobeithio mynd i deithio yn America felly mae hanes y Cymry yn America yn fy nifyrru’n fwy nag arfer ar hyn o bryd.

Un peth sydd wedi gwawrio ata i o’r newydd wrth feddwl am Batagonia a’r Cymry aeth hefyd i America oedd natur hanfod eu hunaniaeth. Nid oedd tir yn chwarae rhan arbennig o bwysig yn eu hunaniaeth – i’r genhedlaeth gyntaf o wladychwyr eu ffydd Gristnogol ymneilltuol oedd y nodwedd bwysicaf ac wedi hynny yr iaith a’u diwylliant. Nid oedd tir na lleoliad eu cymuned i weld mor bwysig a hynny, beth oedd yn bwysig oedd darganfod rhywle oedd yn rhoi rhyddid crefyddol a diwylliannol iddyn nhw hyd yn oed os oedd hwnnw yn bell o’r famwlad.

Michael D Jones

Michael D Jones

Cododd hynny y cwestiwn yma yn fy mhen: beth fyddai cenhedlaeth Michael D Jones yn ei wneud o’n cenedlaetholdeb sifig ni heddiw? Wedi’r cyfan, motto cenedlaetholwyr Cymreig sifig modern yw: “y ‘Cymro’ yw unrhyw un sy’n dewis gwneud ei gartref yma.” Ond i genhedlaeth Michael D Jones doedd lleoliad eu cartref fawr o bwys, iaith a diwylliant oedd nodweddion y “Cymro” nid pa ddarn o dir roedd yn digwydd dewis gosod ei stondin. Dros y blynyddoedd dwi wedi bod yn amheus o’r Patamaniacs gan eu gweld fel pobol sy’n erbyn gwladychu yma (“Dal dy Dir!”) ond wedyn yn dathlu ein bod ni wedi gwladychu ein hunain mewn rhannau eraill o’r byd. Ond wrth feddwl mwy am bwysigrwydd tir a chael nad yw tir mewn gwirionedd mor bwysig a hynny yn fy nealltwriaeth o hunaniaeth rydw i’n gallu dechrau deall meddwl cenhedlaeth Michael D Jones, ac efallai erbyn diwedd y flwyddyn fe fydda i’n dathlu hefyd!

Yn olaf, gwead ddiddorol yn nylanwad Cristnogaeth ar hunaniaeth Michael D Jones a’i genhedlaeth oedd dysgeidiaeth y Beibl ar genedl a hunaniaeth. Yn ganolog i stori’r Hen Destament mae’r syniad yma o “Wlad yr Addewid”, dyma yn anffodus yw ffynhonnell rhan fwyaf o’r gwrthdaro yn Israel a Phalisteina heddiw. Ar ryw wedd gellid deall sut roedd naratif y Beibl wedi ysbrydoli y Cymry aeth i America a Patagonia i ddarganfod eu “gwlad yr addewid” nhw. Ond ar y llaw arall gellid hefyd weld fod yr Hebreaid yn yr Hen Destament wedi cadw eu hunaniaeth a’u cenedl yn fyw trwy’r cyfnodau hynny pan nad oedd ganddyn nhw diriogaeth eu hunain. Jest oherwydd nad oedd ganddyn nhw wlad eu hunain yn yr Aifft doedd hynny ddim yn eu gwneud nhw’n llai o Hebreaid – os rhywbeth roedd yn cryfhau eu hunaniaeth.

Trafodaeth sy’n siŵr o barhau dros y misoedd nesaf!

Please follow and like us:
error

Cynhadledd Plaid Cymru

Ar y ffordd adre o gynhadledd y BMS yn Sheffield ddoe fe wnaethom ni alw mewn yng nghynhadledd Plaid Cymru yn Llangollen. Dyma oedd y tro cyntaf i mi fynd i gynhadledd y Blaid.

Pan yn astudio bywyd a gwaith R. Tudur Jones dwi’n cofio dod ar draws gohebiaeth rhyngo fe a Gwynfor yn trafod sut roedd cynadleddau’r Blaid wedi newid dros y blynyddoedd. Cynhadledd Plaid Cymru yn Nolgellau yn 1967 oedd y trobwynt yn ôl Tudur Jones. Yno y dechreuodd y Blaid lunio polisïau ymarferol a phellhau oddi wrth rethregu ar egwyddorion yn unig. Rhybuddiodd Tudur nad oedd hyn heb ei beryglon: ‘Ni cheid mwyach y darlithiau i ysbrydoli. Prin y soniwyd am hanes Cymru. Ychydig a glywyd mwyach am egwyddorion cenedlaetholdeb. Bellach symudwyd y pwyslais a’i osod yn hytrach ar yr elfennau pragmataidd hynny sy’n ennill pleidleisiau yn awr.’

Dywedodd Tudur Jones wrth Gwynfor Evans yn 1981, wrth i’w lywyddiaeth ef ddod i ben, ei fod yn parhau’n fwy cyfforddus gyda’r ‘hen bwyslais’ ac iddo ‘orwedd yn esmwythach ar gydwybod y Cristion na’r un arall.’ Er bod Tudur Jones yn cydnabod pwysigrwydd trafod ‘y pethau sy’n debyg o ddenu cefnogaeth ar ddydd etholiad,’ mynnai bwysleisio nad ‘mater o gofleidio set o dybiaethau athronyddol yw cenedlaetholdeb ond yn hytrach cael pobl i gydnabod nodweddion eu dynoliaeth eu hunain. Ffurf ar hunan-adnabyddiaeth ydyw.’ Tybiodd fod perygl yn perthyn i’r trywydd mwy ymarferol yma, sef mabwysiadu agweddau ar wahanol athroniaethau economaidd, arwain Plaid Cymru i’r un gors a’r pleidiau Prydeinig: ‘Gwelsom eisoes beth a ddigwyddodd i’r Blaid Lafur pan lyncodd bragmatiaeth Harold Wilson,’ meddai. ‘Yn lle ymddiosg o’r caledwch doctrinaire a oedd yn mygu’r haenau dynol yn ei neges, fe ddatblygodd yn blaid ddiegwyddor yn yr ystyr lythrennol.’ Mynnodd Tudur Jones fod rhaid cadw’r ffocws ar raison d’être y Blaid, sef rhyddid i’r Cymry: ‘Nid ymgiprys am rym yn unig yr ydym. Grym er mwyn cyrraedd nod rhyddid y genedl yw’r peth yr ydym eisiau ei gael.’ Y rhyddid hwnnw oedd rhyddid oddi wrth Brydeindod.

Rhyddid sydd yn parhau i fod yn bosib yn unig drwy amcan hir dymor y Blaid, annibyniaeth. Ymlaen!

Please follow and like us:
error

Clywed Cymraeg ymhobman? Catharsis Hogyn o Rachub

Un o’r pethau mwyaf difyr dwi wedi darllen ar y we ers tro oedd llith diweddar Hogyn o Rachub ar ei flog: ‘Caerdydd Vs. Hogyn o Rachub’. Mae o’n mentro tynnu blewyn o drwyn Cymry Cymraeg Caerdydd. Ro’ ni’n meddwl fod y pwynt isod ganddo yn ddifyr iawn ac yn bwynt sydd angen cnoi cil drosto:

Mae ‘na elfen gref (a mentraf ddweud dosbarth canol, sydd ddim yn gyhuddiad dwi’n mwynhau ei luchio o gwmpas) sydd mor, mor falch o Gymreictod newydd Caerdydd. “O,” medda nhw, “fyddwch chi’n clywed Cymraeg ymhobman yng Nghaerdydd y dyddiau hyn”. Peidiwch â chredu neb sy’n dweud hyn, maen nhw’n llawn sh**. Mae’n wir y clywch Gymraeg mewn rhai ardaloedd penodol – os nad penodol iawn – o Gaerdydd. Ac mae’n wir fod ‘na rwydwaith Cymraeg cryf a bywiog yn y ddinas. Ond rhwydwaith ydi o, nid cymuned, ac mae hynny’n wahaniaeth pwysig. Cymuned Gymraeg nid oes i Gaerdydd.

Dwi ddim am ladd ar Gaerdydd na Chymry Cymraeg Caerdydd, sgen i ddim hawl i wneud hynny. Hefyd, rhaid derbyn fod rhai pobl eisiau byw yn y ddinas a rhai pobl eisiau byw yn y “fro” – rhaid parchu dewis a galwad bersonnol. Does dim budd dadlau fod un dewis yn gywir a’r naill yn anghywir, mae gyda chi ddau ddewis dilys ond gwahanol. Mae angen Cymry yn y ddinas ac yn y “fro”. Dwi ddim yn hoffi y label “y fro” gyda llaw, ond fe wna i ei ddefnyddio gan mod i methu meddwl am label gwell. Rwy’n siarad am gymunedau lle mae’r mwyafrif o bobl yn siarad Cymraeg.

Mae’r rhan fwyaf o deulu Mam wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd ers yr 1980au. (Er yn ddiddorol mae dau aelwyd wedi symud i Feirionnydd yn y ddeng-mlynedd diwethaf.) Mae Mamgu a’m Mrawd a’i wraig yn byw yng Nghaerdydd o hyd. O brofiad fy nheulu fy hun rwy’n gwybod fod modd byw bywyd llawn trwy gyfrwng y Gymraeg yng Nghaerdydd. Mae fy nheulu i’n Gristnogion brwd ac felly mae canran fawr o’u hwythnos yn troi o amgylch gweithgareddau’r Capel sydd, wrth gwrs, i gyd yn Gymraeg. Mae fy holl gefndryd a fagwyd yn y ddinas wedi cael addysg gyflawn Gymraeg yn ysgolion cynradd ac uwchradd Cymraeg y ddinas. Ag eithrio un modryb oedd yn gweithio i’r NHS roedd pob aelod arall o’r teulu yn gwneud eu bywoliaeth yn anuniongyrchol oherwydd y Gymraeg trwy’r byd addysg, cyfieithu ayyb… Iaith yr aelwyd adref oedd y Gymraeg hefyd wrth gwrs. Mewn gair, roedd ac mae fy nheulu i’n byw bywyd cymharol gyflawn trwy gyfrwng y Gymraeg yng Nghaerdydd.

Ond, ac mae hwn yn ond mawr sy’n dilyn ymlaen o bwynt Hogyn o Rachub. A’i cymuned Gymraeg neu rhwydweithiau Cymraeg mewn gwirionedd sydd yn y ddinas? Dwi am geisio diffinio rhywfaint beth yw cymuned cyn parhau. Rwy’n credu y dylai cymuned Gymraeg gynnwys rhychwant cymharol eang o bob dosbarth cymdeithasol. Er fod argaeledd addysg Gymraeg mewn ardal yn beth pwysig – efallai fod hi’n well edrych ar argaeledd trydanwyr, plymwyr a mecanics Cymraeg fel mesurydd a ydyw hi’n gymuned Gymraeg ai peidio? Rwy’n siŵr fod yna ddigon o drydanwyr, plymwyr a mecanics sy’n Gymry Cymraeg yng Nghaerdydd ond mewn cymuned Gymraeg y norm yw fod trydanwyr, plymwyr a mecanics yn Gymry Cymraeg nid novelty. Mae hyn hefyd yn gynyddol wir yn anffodus am y rhan fwyaf o ardaloedd trefol o fewn y “fro”.

Er enghraifft, cymharwch ward Peblig yng Nghaernarfon gyda ward Treganna yng Nghaerdydd. Dwi’n gwybod fod yna wahaniaeth mawr rhwng y ddau ward yma. Ond mae’n helpu i wneud y pwynt yn eglur.

treganna

peblig

Yn Nhreganna mae’r siaradwyr Cymraeg yn or-lwythog yn y dosbarthiadau cymdeithasol uwch tra yn Peblig mae’r siaradwyr Cymraeg wedi eu rhannu allan yn well drwy bob dosbarth cymdeithasol. Dwi ddim yn dweud fod byw yn y ddinas yn anghywir. Ddim o gwbl. Ond rhaid derbyn bod yr hyn a olygir wrth “Gymuned Gymraeg” yng Nghaerdydd ac Aberystwyth dyweder, yn dra wahanol i’r hyn yw Cymuned Gymraeg yn Nhregaron neu Gaernarfon. Mae rhwydwaith ddiwylliannol/addysgol/ayyb…/ayyb… Gymraeg yn wahanol i gymuned Gymraeg lle mae’n normal i archebu dy Burger and a Pint yn Weatherspoons yn y Gymraeg yn ogystal a derbyn dy addysg a dy rifyn diweddaraf o Taliesin trwy’r Gymraeg. Rwy’n credu fod Hogyn o Rachub yn gwneud pwynt teg.

Please follow and like us:
error

Abraham Kuyper, De Affrica a Chalfinwyr Cymru

Roedd cyfweliad diddorol ar Bwrw Golwg, Radio Cymru bore ‘ma gyda’r Gweinidog Aled Jones a fu’n byw yn Ne Affrica am gyfnod. Roedd John Roberts yn ei holi beth seiliau diwinyddol y drefn Apartheid yn Ne Affrica ag ateb parod Aled oedd “yn syniadau Abraham Kuyper”. Mae Kuyper yn ffigwr cymharol anghyfarwydd i bobl ond dwi’n digwydd bod wedi astudio rhywfaint o’i waith gan ei fod wedi cael rhywfaint o ddylanwad yma yng Nghymru ar syniadau Bobi Jones ac R. Tudur Jones. Dyma ddau ffigwr ceidwadol yn ddiwinyddol efallai ond a oedd yn pledio achosion gwleidyddol cymharol radical ag ystyried eu bod nhw’n “efengylwyr”.

Yn y bôn, ac wedi ei symleiddio’n ddifrifol yma, roedd Kuyper yn dadlau fod Duw yn sofran dros bopeth – ac felly roedd modd i bawb yn mhopeth wasanaethu Duw – galwodd y syniadau yma yn “sphere sovereignty”. Canlyniad hyn, yn ymarferol, oedd fod pob sffêr ym mywyd y genedl a sofraniaeth ei hun gerbron Duw. Roedd athro ac ysgol yn uniongyrchol gyfrifol i Duw, nid oedd rhaid i’r ysgol fod yn atebol i Dduw via yr Eglwys. Wedyn yr eglwys hithau, roedd hi’n uniongyrchol atebol i Dduw ac nid yn atebol via y Wladwriaeth. Ac wedyn y Wladwriaeth hefyd yn uniongyrchol atebol i Dduw ac nid yn atebol via yr Eglwys. Roedd Kuyper yn gweld cenedl fel rhywbeth organig oedd wedi ei greu o sawl cymdeithas annibynnol oedd i anrhydeddu sofraniaeth eu gilydd. Nid oedd hawl gan yr eglwys ddweud wrth yr ysgol sut oedd bod yn ysgol yn fwy nag oedd hawl gan y wladwriaeth i ddweud wrth yr eglwys sut i fod yn eglwys. Gellid gweld felly sut oedd syniadaeth o’r fath yn apelio at Ymneilltuwyr Cymreig oedd wedi arddel syniadau tebyg ers canrifoedd am annibyniaeth eglwys oddi wrth wladwriaeth a gwladwriaeth oddi wrth eglwys ac effaith hynny i gyd ar elfennau eraill o fywyd cenedl fel addysg ayyb…

Ond, mae’n bwysig dweud hefyd fod Bobi Jones a Tudur Jones fel ei gilydd yn ddewisol iawn wrth dynnu ysbrydoliaeth o waith Kuyper. Bob tro dwi wedi trafod gwaith Kuyper gyda Bobi Jones mae’r sgwrs yn dod i’w therfyn bob tro wrth i Bobi fy atgoffa mae “anffodus” ac “adweithiol” oedd y ffordd yr aeth Kuyper ati i roi ei syniadaeth ddiwinyddol-wleidyddol ar waith. Ac roedd Tudur Jones yn pwysleisio mae tebygrwydd yn unig mewn rhai syniadau a welir rhwng syniadau Kuyper a rhai meddylwyr Cymreig a nad oes tystiolaeth fod dylanwad uniongyrchol wedi bodoli. Dywedodd Tudur fod ‘tebygrwydd trawiadol rhwng dysgeidiaeth Kuyper am sofraniaeth gylch a chenedlaetholdeb radicalaidd a chydweithredol Michael D. Jones, er nad oes dim, hyd y gwn i, i awgrymu dibyniaeth y naill ar y llall.’ (R. Tudur Jones: ‘Abraham Kuyper’ yn Ysgrifau Diwinyddol II, Noel A. Gibbard gol. (Pen-y-Bont ar Ogwr:Gwasg Efengylaidd Cymru, 1988)

Dyna ni, diddorol oedd clywed enw Kuyper ar Radio Cymru bore ‘ma beth bynnag!

Please follow and like us:
error

Prifysgol Aberystwyth: y brifysgol Orwelaidd

DIWEDDARIAD: Yn dilyn neges gan Arthur Dafis ar ran y Brifysgol (gweler y sylwadau isod) dwi wedi golygu’r testun rhywfaint er mwyn cywiro rhai ffeithiau anghywir. Y prif ffaith oedd angen ei gywiro oedd fod y Telerau a’r Amodau DDIM yn newydd, yr hyn a digwyddodd oedd eu bod wedi eu dwyn i sylw’r myfyrwyr o’r newydd. Mae modd gweld y ffeithiau wedi eu cywiro mewn coch. Rwyf hefyd wedi gweld y copi Cymraeg o’r Amodau nawr ac wedi newid y dyfyniadau o’r Saesneg i’r Gymraeg. Ymddiheuriadau am y cam-argraff.

Mae Prifysgol Aberystwyth wedi gwneud cryn niwed iddi hi ei hun dros y misoedd diwethaf am fod mor ddi-hud ei hagwedd tuag at farn myfyrwyr Neuadd Pantycelyn am ddyfodol y neuadd. Mae’r Brifysgol wedi methu a deall na fydd adain Gymraeg mewn neuadd fawr dwyieithog yr un peth a neuadd benodedig Gymraeg fel sydd wedi bodoli ers 1974. Dwi wedi dadlau o’r blaen fod hyn yn debyg i Gerrymandering – cymryd cymuned fwyafrifol Gymraeg a’i phlannu hi yn ôl fel cymuned leiafrifol mewn neuadd fwy Saesneg.

Ond mae’n ymddangos fod pethau yn mynd o ddrwg i waeth yn Aberystwyth ac fod y Brifysgol wedi cymryd cam-gwag gwirioneddol ddifrifol wrth newid dynnu sylw at Delerau ac Amodau’r Brifysgol. er mwyn, fe ymddengys, ffrwyno ac atal mwy o brotestio gan y myfyrwyr. Byddai rhai yn dehongli hyn fel ymateb i’r Protestio diweddar, ond nid oes tystiolaeth glir fod cysylltiad rhwng y ddau.

Dyma’r amodau newydd:

Bydd gan y Dirprwy Is-Ganghellorion ‘awdurdod i ofyn i bobl beidio ag ymgynnull yn adeiladau ac ar dir y Brifysgol, i ofyn i bobl adael adeiladau a thir y Brifysgol, i wrthod caniatáu cyfarfodydd, neu i derfynu cyfarfodydd.’

Mae’r ddogfen yn mynd ymlaen i esbonio y byddai camau yn cael eu cymeryd i ddelio gyda achosion sy’n:

‘tarfu ar weinyddiaeth na gwaith cyffredinol y Brifysgol’ neu a fyddai’n ‘dwyn anfri ar y Brifysgol’.

Mae’r ddogfen hefyd yn rhoi hawl mewn rhai achlysuron i adran Gwasanaethau Gwybodaeth i archwilio ebist a ffeiliau’r defnyddwyr/myfyrwyr lle tybir fod myfyrwyr wedi bod ynghlwm wrth drefnu torri y telerau a’r amodau.

Ymysg y cosbau y bydd y Brifysgol yn eu rhoi i fyfyrwyr sy’n torri’r amodau yma mae:

cerydd, dirwy (heb fod dros £200), atal yr hawl i ddefnyddio cyfleusterau’r Brifysgol, troi allan o Neuadd Breswyl neu o bob Neuadd Breswyl, gwaharddiad rhag defnyddio cyfleusterau Undeb y Myfyrwyr neu unrhyw fudiad arall ymhlith y myfyrwyr, neu esgymuno’r troseddwr am gyfnod heb fod yn fwy nag un sesiwn, neu ei ddiarddel o’r Brifysgol yn gyfan gwbl.

Er fod y Telerau a’r Amodau yma mewn lle ers blynyddoedd fe ymddengys, mae’n nhw dal yn gwbwl gywilyddus ac yn adleisio ar y gorau cyfundrefnau Prifysgolion Cymru nol yn y 1970au pan oedd y protestiadau yn erbyn yr ehangu ar eu cryfaf; ac ar y gwaethaf yn adleisio Prifysgolion yr Almaen yn yr 1930au. Mae’n amser i fwy o staff academaidd Aberystwyth ddod oddi ar y ffens a gwrthwynebu arweinyddiaeth echrydus April McMahon ac rwy’n gobeithio na fydd y myfyrwyr yn cael eu dychryn gan y telerau a’r amodau newydd yma ac y bydda nhw’n parhau ar lwybr protest.

Yn y cyfamser mae’n debyg y gallai’r Brifysgol yn ddigon hawdd fenthyg rhai sloganau slic allan o 1984.

Please follow and like us:
error

Gareth Miles yn llygad ei le

Fe wnes i fwynhau rhaglen Gwion Lewis, Siarad o Brofiad, yn fawr iawn neithiwr. Y gwestai oedd Gareth Miles, un o feddylwyr pwysicaf Cymru heddiw. Am flynyddoedd roeddwn yn gweld Gareth Miles fel rhyw fath o ideolegydd Marcsaidd stwbwrn ar y gorau, naïf ar y gwaethaf. Ond ers ei ymddangosiad ar CF99 yn dilyn canlyniadau’r cyfrifiad llynedd dwi wedi fy nghyfareddu ganddo. Dyma oedd ei gyfraniad ar CF99 y noson honno (sori, mae’r llun a’r sain allan o sync).

“Chwyldro yw’r unig ateb” – Gareth Miles ar CF99 from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Ers y cyfraniad hwnnw ar CF99 dwi wedi gweld mae nid naïf yw Gareth Miles ond yn hytrach rhywun sydd yn llygad ei le. Rhywun sydd wedi gallu crafu wyneb y Gymru gyfoes, gweld yn glir beth yw’r problemau ideolegol, gwleidyddol a diwylliannol (ac i ryw raddau ysbrydol, er nad yw’n gallu cynnig ateb i’r broblem yma!) a siarad yn glir a phendant amdanynt. Prif gyfraniad Marx oedd nid yn gymaint unrhyw atebion roedd ei theorïau yn ei gynnig ond yn hytrach ei gritîc cwbwl gywir o gyfalafiaeth a imperialaeth fel ag yr oedd. Dyma hefyd yw cryfder Gareth Miles – mae ei ddehongliad o argyfwng Cymru a’r Gymraeg yn gwbl gywir – does neb heddiw yn gallu mynd dan groen problemau ein cenedl fel y gall Gareth Miles.

Mae’n gywir wrth nodi fod y mudiad iaith wedi derbyn consesiynau yn lle gweithio at weddnewidiad llwyr. Rwy’n derbyn bellach mae dyna oedd fy methiant personol i wrth chwarae rôl yn yr ymgyrch am Goleg Ffederal Cymraeg. Mi es i mewn i’r gyfundrefn, mi oeddwn ar y pwyllgorau ac nid yn unig yn derbyn consesiwn ond yn gweithio tuag at un. O ganlyniad fe gaethom ni drefn newydd oedd yn well ac yn fwy ffafriol i’r Gymraeg nag oedd yn bodoli cynt. Fodd bynnag, consesiwn a dim byd mwy yw’r Coleg Cymraeg sydd gyda ni heddiw. Dydy’r Coleg ddim wir yn sefydliad annibynnol Cymreig – mae’n parhau i fod yn sefydliad sydd wedi ei blethu’n llwyr i mewn i farchnad gyfalafol Prifysgolion Cymru sydd eu hunain yn gaeth i’r model Prydeinig. Hufen ar y cyfan oedd fod Bwrdd y Coleg Cymraeg ar ôl ei sefydlu wedi ei lenwi’n rhannol gyda’r math o bobl mae Gareth Miles yn galw’n “Gymry da, ond Prydeinwyr gwell.”

Mae Gareth Miles yn gywir wrth nodi fod y Blaid Lafur a Phlaid Cymru yn bleidiau sy’n derbyn, mewn realiti, y status quo gyda man newidiadau iddi. Dwy blaid nationalist light a socialist light. Mae Gareth yn gywir wrth nodi mae diwedd y gân yw’r geiniog – dan drefn gyfalafol mae’r rhan fwyaf o bobl sy’n bleidiol i’r Gymraeg yn bleidiol oherwydd mae dyna yw eu “ffon fara”. Pam y dylai y Cymry di-Gymraeg, mewn trefn gyfalafol, ddysgu Cymraeg os nad oes budd economaidd iddyn nhw wneud hynny? Efallai y caiff rhai eu hargyhoeddi o werth diwylliannol yr iaith, ond i droi y mwyafrif rhaid chwyldroi y drefn economaidd a gwleidyddol yn llwyr fel ei bod yn ffafriol i’r mwyafrif ac i amrywiaeth diwylliannol (sosialaeth ddatganoledig?) ac nid yn ffafriol i’r lleiafrif ac unffurfiaeth Saesneg (cyfalafiaeth imperialaidd?).

Wn i ddim os ydy hyn i gyd yn gwneud synnwyr? Rydw i dal yn cnoi cil ac yn trio prosesu’r hyn ddywedodd Gareth Miles ar y rhaglen neithiwr ac ar CF99 llynedd. Tra fod “ffon fara” cymaint o’r bourgeoisie Cymraeg (yn fy nghynwys i) yn ddibynnol ar y status quo fel y mae hi mae’n annhebygol y gwelir chwyldro yn fuan.

Dywedodd hefyd mae’r Diwygiad Methodistaidd “oedd ein Chwyldro Ffrengig ni” – sylw difyr iawn, rhywbeth arall i cnoi cil drosto.

Please follow and like us:
error

Brwydr Caerdegog 2

Bron i ddwy flynedd yn ôl ces i’r fraint o fynd i gynhyrchu ffilm fer ar Fferm Caerdegog, Cemlyn, Ynys Môn. Ar y pryd cafodd y teulu wybod fod Horizon, y cwmni tu ôl y bwriad i adeiladu Wylfa-B, yn dymuno cymryd rhan sylweddol o’u tir nes gadael yr hyn fyddai’n weddill yn fferm rhy fychan i allu cadw’r blaidd o’r drws.

Bron i ddwy flynedd yn ddiweddarach, ddydd Llun diwethaf, fe wnes i ddychwelyd at y teulu i glywed y diweddaraf:

Brwydr Caerdegog 2 from Rhys Llwyd on Vimeo.

Please follow and like us:
error