Mae’n brofiad rhyfedd mynd yn ôl i rywle roeddech chi’n ei adnabod yn dda ar ôl bod i ffwrdd am flynyddoedd. Bob haf, pan fyddwn ni yn y de, rwy’n hoffi mynd am dro o gwmpas Rhydaman. Dyna lle roedd Tadcu a Mamgu’n byw, a lle mae sawl cenhedlaeth o ochr Mam o’r teulu wedi’u claddu.
Ond y tro diwethaf, roedd y dref yn wahanol i’r un roeddwn i’n ei chofio. Roedd Rhydaman wedi profi y math o “urban decay” sy’n nodweddiadol o gymaint o’n trefi erbyn hyn. Roeddwn yn hiraethu am yr hen lewyrch: y swyddi, y diwydiant, y diwylliant, a chapel Tadcu yn llawn bywyd.
Roedd fel petai’r hen fyd wedi mynd.
Dyna’r teimlad ar ddechrau Exodus. Nid gyda Moses na’r Môr Coch y mae’r stori’n cychwyn, ond gyda brawddeg dawel a thrist: “Yna dyma Joseff a’i frodyr a’r genhedlaeth yna i gyd yn marw.” Roedd cyfnod wedi dod i ben.
Sic transit gloria mundi
Flynyddoedd yn ôl, anfonais e-bost at Densil Morgan yn gofyn pwy oedd Harri Williams ar ôl darllen hen ysgrif ganddo. Daeth yr ateb yn ôl:
“Sic transit gloria mundi!!! Rhys annwyl, mae’n anhygoel gen i nad wyt ti’n gwybod am Harri Williams.”
“Thus passes the glory of the world.” Roedd Harri Williams wedi bod yn enw mawr i genhedlaeth Densil, ond roeddwn i prin wedi clywed amdano.
Dyna dynged Joseff hefyd. Bu’n allweddol i hanes yr Aifft, ond cododd Pharo newydd “oedd yn gwybod dim byd am Joseff”. Mae enwogrwydd yn pylu, sefydliadau’n newid, a’r hyn oedd unwaith yn ymddangos yn ddiogel yn diflannu.
Ffydd sy’n wynebu realiti
Nid yw Exodus yn ceisio rhoi gwedd gadarnhaol ar sefyllfa Israel. Roedd eu bywydau wedi mynd yn chwerw. Roeddent yn cael eu cam-drin a’u gorfodi i weithio.
Mae ffydd Gristnogol yn rhoi caniatâd inni ddweud y gwir. Nid oes rhaid inni esgus bod popeth yn iawn. Gallwn gydnabod nad yw’r eglwys, ein gwlad na’n bywydau personol fel yr oeddent. Gallwn alaru’r hyn sydd wedi mynd.
Nid anobaith yw hynny, ond gonestrwydd. Yn aml, gonestrwydd yw cam cyntaf ffydd. Cyn y gallwn gyfarfod Duw yn y byd newydd, rhaid inni roi’r gorau i esgus ein bod yn dal i fyw yn yr hen un.
Pan mae ofn yn creu gelynion
Wrth i’r Israeliaid dyfu mewn nifer, dechreuodd Pharo eu gweld fel bygythiad. Nid oedd bellach yn gweld teuluoedd na chymdogion, ond roedd yn gweld yr “arall”. Ydi hyn yn swnio’n gyfarwydd?
Dyna beth mae ofn yn ei wneud. Mae’n troi cymydog yn elyn ac yn ein dysgu i adrodd y stori waethaf bosibl am bobl eraill.
Gall yr eglwys ymateb yn yr un modd wrth golli ei statws. Gall feio anffyddwyr, pobl ifanc, gwleidyddion neu fewnfudwyr. Ond os yw’r eglwys yn chwilio am fwch dihangol ac yn breuddwydio am adennill braint, yr eglwys yw Pharo yn y stori.
Mae’r cyfamod yn dal yn fyw
Ar ddiwedd fy nhaith o gwmpas Rhydaman, roeddwn yn teimlo’n ddigalon. Ond wrth droi’r gornel olaf, deuthum ar draws Y Llusern, adeilad eglwys newydd a sefydlwyd gan hen ffrind i’r teulu, Kevin Adams. Roedd yr eglwys honno’n fyw ac yn tyfu.
Roedd y pyllau glo wedi cau. Roedd Shoppers World yn edrych digon llwm. Roedd hen gapel Tadcu ar werth. Ond nid oedd Duw wedi gorffen â Rhydaman.
A dyna obaith Exodus. Mae Joseff wedi marw, ond mae’r cyfamod yn dal yn fyw. Nid yw diwedd un bennod yn ddiwedd y stori. Nid addewid yw’r efengyl y bydd popeth yn dychwelyd i’r hyn a fu; y newyddion da yw bod Duw, yng Nghrist, yn gwneud pob peth yn newydd.
